مصاحبهگر: بسم الله الرحمن الرحیم. سلام عرض میکنم خدمتتان. با توجه به اینکه حضرتعالی جزء هیأترئیسۀ مجلس خبرگان رهبری هستید، اگر میشود، از روند و سیر انتخابی که در این مدت هشت روز، اتفاق افتاد، برای ما بفرمایید. چه شد که به این تصمیم رسیدید؟
آیتالله اراکی: بسم الله الرحمن الرحیم. با عرض تسلیتِ شهادت بزرگ مرد اسلام، قائد عظیمالشأن حضرت آیتاللهالعظمی سیدعلی خامنهای(قدّس الله نفسه الزکیة) که ضایعۀ بزرگی برای جهان اسلام و ایران و جهان مستضعفین بود. امیدواریم خدای متعال این ضایعۀ بزرگ را با جانشین ایشان و با همت مردم ایران و همت همۀ اهل ایمان، که اطاعت ایشان را سرلوحۀ کار خودشان قرار دهند، تا حدودی جبران بشود إنشاءالله.
قانون اساسی و نظام سیاسی جمهوری اسلامی
یکی از افتخارات جمهوری اسلامی، قانون اساسی و نظام سیاسی است که در این قانون اساسی برای جمهوری اسلامی، مقرر شده. این قانون اساسی کارآمدی خودش را کاملاً نشان داد. وقتی که کشور از لحاظ رهبری دچار یک خلأ میشود، دچار یک آسیب در نظام سیاسیاش میشود، اینکه قانون اساسی بتواند به سرعت، بدون هیچ تنشی، بدون هیچ دست اندازی، خیلی نرم و آرام، نظام سیاسی را پیش ببرد و استقرار نظام سیاسی را تأمین و تضمین کند، این بالاترین نشانهٔ کارآمدی این نظام سیاسی است.
مجلس خبرگان: ابتکار سیاسی بزرگ
اصلاً مجلس خبرگان، یک ابتکار سیاسی بزرگ در اندیشهٔ سیاسی معاصر است. از حکیمان یک جامعه، تشکیل شده؛ حکیمان به معنای حقیقی؛ چون فقه ما در حقیقت، به معنای حکمت است. فقه اسلامی همان نظام حکیمانهٔ ادارهٔ جامعه است و مجلس خبرگان براساس این فقه حکیمانهای که اسلام به ما هدیه داده، شکل گرفته؛ فقیهان سیاستمدار آشنا با اقتضائات اجتماعی- سیاسی روز، آشنا با نیازهای جامعه و آشنا با پیچیدگیهای سیاسی جامعهٔ معاصر چنین مجلسی نظیر ندارد.
انتخاب رهبری در شرایط استثنایی
این مجلس کارآمدی خود را یک بار در انتخاب حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای شهید، رهبر بزرگوار شهید ما(رضوان الله علیه) نشان داد و بار دوم در انتخاب حضرت آیتالله حاجآقا مجتبی خامنهای(مد ظله) که این هم یک انتخاب بسیار بسیار بزرگ، دقیق، هوشمندانه، و واقعاً باید گفت یک اقدام بینظیر در تاریخ اسلام بوده. در تاریخ اسلام، ما چنین حادثهای را در چنین شرایطی با این ویژگیهایی که ما امروز در آن هستیم، سراغ نداریم.
در شرایطی که جنگ، جنگ در برابر همهٔ قوای استکباری جهان بر ملت ما تحمیل شده بود در قلب جنگ با این طرف جنگ ما؛ کسانی که در این جنگ، با آنها روبرو هستیم، پایبند به هیچ قاعدهای نیستند. در چنین شرایطی که اینها در نتیجهٔ عدم پایبندی، صراحتاً هم میگفتند که ما همهٔ اعضای خبرگان را دنبال میکنیم و یک به یک، اینها را ترور میکنیم.
مصاحبهگر: که خلأ قانون اساسی....
آیتالله اراکی: که خلأ قانون اساسی به وجود بیاورند که نگذارند نظام سیاسی، مستقر بشود. نگذارند استقراری در مملکت، پدیدار بشود.
مصاحبهگر: اگر این اتفاق میافتاد، به نظر من از شهادت حضرت آقا هم به لحاظ قانونی، مشکلات زیادی به وجود میآورد.
آیتالله اراکی: احسنتم، همین طور است؛ یعنی این خطر وجود داشت.
حفاظت از اعضای خبرگان و برگزاری اجلاس
اینجا دو اتفاق داریم که رخ داده: اتفاق اول اینکه خبرگان را از دسترس آسیب دشمن، به دور نگاه داریم. این کار آسانی نبود. میدانید که اعضای مجلس خبرگان هشتاد و چند نفرند و در نقاط مختلف کشور، متفرقند؛ در یکجا هم جمع نیستند. این کار، مدیریت شد. یعنی حفاظت از اعضای مجلس خبرگان بحمدالله بهطور صد در صد، محقق شد. این کار اولی بود که انجام گرفت.
کار دومی که باید انجام میگرفت، این بود که ما بتوانیم اینها را جمع کنیم و اجلاس برگزار بشود و انتخاب رهبر انجام گیرد آن هم طبق موازین قانونی. این خیلی کار بزرگی بود. در یک چنین شرایطی که شرایط استثنائی است؛ شرایط تهدید است؛ شرایط ارعاب دشمن است. در چنین شرایطی بتوانید یک چنین مجلسی را شکل بدهید و طبق قانون، انتخاب انجام گیرد. این هم انتصاب نیست؛ انتخاب است در حقیقت. انتخاب به معنای تشخیص است. این تشخیصی است که به نمایندگی از کل جامعه انجام میگیرد.
مبانی فقهی انتخاب رهبری
اینجا ما یک بحث فقهی داریم که البته این بحث فقهی باید مقداری برای مردم، تبیین بشود. ما میگوییم نصب فقیه جامع الشرایط برای ولایت امر، یک نصب از سوی ائمهٔ اطهار(علیهم السلام) و از سوی ولی عصر(سلام الله علیه) به نحو قضیهٔ حقیقیه طبق اصطلاح فقهی ما انجام گرفت. قضیهٔ حقیقیه یعنی بهطور کلی، قاعدهٔ کلی که هر فقیهی که آشنای با احکام ما باشد: «يَنْظُرَانِ إِلى مَنْ كَانَ مِنْكُمْ مِمَّنْ قَدْ رَوى حَدِيثَنَا، وَ نَظَرَ فِي حَلَالِنَا وَ حَرَامِنَا، وَ عَرَفَ أَحْكَامَنَا، فَلْيَرْضَوْا بِهِ حَكَماً؛ فَإِنِّي قَدْ جَعَلْتُهُ عَلَيْكُمْ حَاكِماً»(1) . این جمله یک قضیهٔ صادره از مقام ولایت امر معصوم(علیه السلام) است و همچنین از ولی عصر(عجل الله تعالی فرجه الشریف) هم که داریم که: «وَ أَمَّا الْحَوَادِثُ الْوَاقِعَةُ فَارْجِعُوا فِيهَا إِلَى رُوَاةِ حَدِيثِنَا فَإِنَّهُمْ حُجَّتِي عَلَيْكُمْ وَ أَنَا حُجَّةُ اللَّهِ عَلَيْهِم»(2) با آن تفاسیری که در روایت بهطور کل آمده.
بنابراین، این نصب از سوی امام، انجام گرفته. البته نصب، نصب کلی است. این نصب کسی است که دارای این شرایط باشد. اینجا وظیفهٔ مردم این است که به اهل خبره مراجعه کنند؛ اهل خبرهای که میتواند تشخیصدهندهٔ این مشخصهها در فردی که بتواند از طرف امام معصوم، منصوب برای ولایت امر میشود، او را تشخیص بدهند؛ یعنی خبرگان میآیند این کار را میکنند.
فرآیند بررسی و انتخاب
میآیند دنبال اشخاص میگردند؛ یعنی تحقیق میکنند؛ بررسی میکنند نسبت به همهٔ کسانی که به شکلی در مظان واجدیت این شرایطند. در طول شاید سالها، چند سالی، تحقیق کردند؛ لیستهایی را فراهم کردند. خب وقتی که احتیاج به این کار شد، احتیاج اتفاق افتاد، آنها کارشان را کرده بودند. آمدند گفتند کما اینکه بررسی کردیم در این لیست، مثلاً فرض کنید که به نظرمان رسید این چند نفر، اینها واجد شرایط میتوانند باشند. البته آنها با یک اولویتهایی معیّن کردند؛ منتها کاری که هیئت رئیسه انجام داد و خیلی کار دقیق و مهمی هم بود، این بود که براساس قانون اساسی، این طور نیست که اعضای خبرگان، خودشان نتوانند نظر بدهند. آن کمیتۀ مخصوص هم میتواند نظر بدهد.
مصاحبهگر: که آن کمیته هم از اعضای مجلس خبرگانند.
آیتالله اراکی: بله از اعضای مجلس خبرگان است. آن کمیته را تعیین کردهاند برای اینکه یک دقت بیشتری در مسأله انجام گیرد. ما در حقیقت، این کار را کردیم؛ در مجلس خبرگان گفتیم که این پیشنهاد، پیشنهاد این کمیتهٔ مخصوص است؛ آقایان هم، اعضای خبرگان هم اگر پیشنهادهایی دارند، پیشنهادهای خودشان را ارائه بدهند؛ ما این پیشنهادها را به ضمیمهٔ پیشنهاد کمیتهٔ مخصوص، همه را به رأی میگذاریم.
این کار را کردیم؛ چون میدانستیم اگر اجلاس تشکیل میشود، ما وقت زیادی برای بحث نداریم. برای اینکه نظرات همهٔ اعضای خبرگان هم گرفته بشود، ما این تدبیر را اندیشیدیم. گفتیم کتباً بیایید پیشنهادتان را بدهید تا این پیشنهادها را جمع بکنیم، بعد، اجلاس که تشکیل شد، بتوانیم در کوتاهترین زمان در اجلاس به نتیجه برسیم. بحثهایتان را بکنید؛ خودتان پیمان بین اعضای مجلس، این فرصت هشت روزه در حقیقت، فرصت جستجو، بحث و تحقیق در این بود که اعضای خبرگان در بین گزینههای پیشنهادی، انجام بدهند. سوابقشان، شرایطشان، خبرگیشان، تواناییشان، همهٔ جهاتشان.
ما اصلاً از اعضای خبرگان خواستیم که بیایند در قم بمانند چند روزی، تا هر لحظه که شرایط، مناسب شد که آنها را ما فراخوان کردیم، آماده باشند برای اجلاس. و در این چند روزه که اینها در قم بودند، بسیار فرصت خوبی بود برای رایزنی، برای تحقیق بیشتر؛ و لذاست که وقتی اجلاس تشکیل شد، همه با یک نگاه روشن، با یک بصیرت کامل نسبت به گزینهها آمدند و رأی دادند و رأی حاجآقا مجتبی خامنهای(مد ظله) بالاترین رأی با تفاوت بسیار بسیار بالایی نسبت به سایر گزینهها داده شد.
صفات و شایستگیهای رهبر منتخب
مصاحبهگر: آن صفاتی که یک رهبر باید در قانون اساسی داشته باشد، در مورد آن صفات و انطباق آن صفات با حضرت آیتالله آقاسید مجتبی خامنهای اگر اطلاع دارید که قاعدتاً خودتان به واسطهٔ آن یک رأیی که داشتید، لااقل، تأمل کردید در مورد ایشان بفرمایید، استفاده میکنیم.
آیتالله اراکی: ببینید، اصولاً در حوزههای علمیه ما بهطور طبیعی، شخصیتهای مطرح که میتوانند فضلای حوزه را به سمت خودشان جذب کنند و میتوانند حوزههای درسی معتبری داشته باشند، حوزههای درسی پرشوری داشته باشند، اینها در خود حوزهها همهٔ جهات علمیشان بهتدریج برای خود حوزویها کاملاً روشن میشود.
حضرت آیتالله حاجآقا مجتبی خامنهای سی سال یا بیشتر در حوزهٔ علمیهٔ قم، حضور داشته؛ چه حضور تدرسی، چه حضور تدریسی. یعنی هم از حضور فراگیری علوم حوزوی در سطوح بالا و چه بعدها بهتدریج بهعنوان یک مدرّس. در یک زمان نسبتاً طولانی مثلاً یک کسی میآید یکی دو سال در حوزه، حضور پیدا میکند. نه اینطور نبوده. عرض کردم که قریب سی سال، بیشتر، سی و چند سال، ایشان حضور فعال در حوزهٔ قم داشته.
در حوزهٔ قم، ایشان شناخته شده بوده. حوزهٔ درسی ایشان، حوزهٔ درسی معتبر و پرشوری بوده. اصلاً در قم، در حوزهٔ علمیهٔ ما، طلبهها کسی نمیتواند به این سادگیها بهعنوان یک استاد، جا بیفتد و شاگردان را جذب کند؛ چون یک رقابت بسیار بسیار طبیعی وجود دارد؛ طلبه، آزاد است استاد خودش را انتخاب کند. چون یک چنین انتخاب آزادی وجود دارد، وقتی که یک کسی که در چنین حوزهای میتواند تعداد زیادی از طلبههای فاضل را به سوی خودش جذب کند، خود این نشاندهندهٔ این است که بار علمی بالایی دارد؛ نه تنها بار علمیاش. هم بار علمیاش بالاست؛ هم بار بیانیاش.
و حضرت آیتالله حاجآقا مجتبی در طول این سی و چند سالی که در حوزه بودند، شناخته شده بودند. فضلا ایشان را میشناختند و همه، اقرار به فضل و علمیت ایشان داشتند؛ به اضافهٔ شهادت شهود؛ یعنی تعدادی از علمای برجسته از مجتهدین ترازاول حوزهٔ علمیهٔ ما، حوزهٔ علمیهٔ قم، صراحتاً در همان جلسهٔ خبرگان، شهادت دادند و قبلش هم که ما سؤال کرده بودیم، شهادت دادند و لذا از لحاظ علمی، وزنهٔ ایشان بسیار بااعتبار است و ایشان یک مجتهد مسلّم در مسائل فقهی است.
تسلط بر امور مدیریتی و کشوری
و در کنار این توان علمی تسلطی که ایشان بر اوضاع کشور دارند قابل توجه هست. به هر حال ایشان در طول دوران رهبری رهبر شهیدمان، سایهٔ مقام معظم رهبری بودند.
مصاحبهگر: این را با اطلاع میگویید؟
آیتالله اراکی: بله، یعنی در بسیاری از صحنههای مدیریتی، کاملاً همراه آقا بودند و اطلاع پیدا کردند هم از سبک مدیریتی حضرت آقا، هم بر حوزههای مدیریتی ایشان. اطلاع بسیار خوبی بر اوضاع کشور دارند؛ بر ارتش و سپاه و نیروهای مسلح بهطور کلی، بر حوزههای مدیریتی، سازمانها، حوزههای مختلف اقتصادی و اجتماعی و سیاسی.
در بسیاری از این موارد خود مقام معظم رهبری شهید ما ایشان را مأمور میکرد که در بعضی از موارد، کارها را دنبال، پیگیری و اظهارنظر کنند. گاهی به ما توصیه میشد که در بعضی از مسائل به ایشان مراجعه کنیم. منظور، این است که از این ناحیه، توانایی علمی و فقهی ایشان و توانایی احاطهٔ ایشان به مسائل کشور و مسائل نظامی، اقتصادی و مدیریتی در عرصههای مختلف و حتی احاطهٔ ایشان به پیشرفتهای علمی و حوزههای پیشرفت علمی کشور، کاملاً اطمینانبخش بود.
روی هم رفته، واقعاً این انتخابی که در مجلس خبرگان انجام گرفت، انتخاب بسیار پخته، براساس شناخت، براساس تحقیق، دقت و براساس یک برآورد جامع انجام گرفت.
دقت و احتیاط در انتخاب
خود ما، خود بنده بهعنوان یک عضو، مثل سایرین که البته این وضع من وضع استثنائی نبود، بقیهٔ آقایان هم همین حال را داشتند یعنی ما واقعاً تحقیق کردیم؛ جستجو کردیم، بررسی کردیم بدون اینکه هیچ جهتی را جز آنچه معیارهای شرعی و معیارهای قانونی است، در نظر بگیریم. واقعاً ما به این نتیجه رسیدیم که گزینهٔ اصلح، ایشان هستند؛ با اینکه همهٔ اعضای خبرگان، مجتهدین سیاستمدار هستند و خیلی از آنها واقعاً دارای تجربهٔ مدیریت و تجربههای بسیار بسیار طولانی هستند.
مع ذلک، همانهایی که این تجربههای طولانی مدیریتی داشتند و تفکرشان تفکر فقهی بالایی بود و فقیه بودند، سیاستمدار بودند، جامعه را میشناختند، کار کرده بودند، ولی همینها نظرشان به آیتالله حاجآقا مجتبی خامنهای بود. فقاهت ایشان، اجتهاد ایشان، تدبیر ایشان، زهد ایشان، تقوای ایشان و تواناییهای ایشان به خوبی و واقعاً با احتیاط کامل و دغدغهٔ بسیار زیاد، بررسی شد.
رهبری نظامی مثل رهبری جمهوری اسلامی کاری بزرگ است. این کاری بزرگ است که با چالشهایی سنگین، روبهروست. ما هم آیتالله آقامجتبی خامنهای را میشناختیم و هم میدانستیم باری که بناست بر دوش او گذاشته شود، چه بار سنگینی است. این کار با چشم بسته، انجام نگرفت. این کار با چشم واقعاً باز انجام شد.
نقش عنایت الهی در انتخاب
حضرت آیتاللهالعظمی شهید ما، حضرت آیتالله شهید آقای خامنهای بزرگ عزیز ما داشتند. همین گروهی که کمیسیون اصل ۱۰۷ و ۱۰۹ که مسئول تشخیص کسانی است که میتوانند در مظان رهبری قرار گیرند، سابقاً خدمت آقا رسیدند. چند بار خدمت آیتاللهالعظمی شهید ما رسیدند و درخواست کردند که اگر نظری دربارهٔ گزینهٔ رهبری آینده دارید، ولو اشارهای یا کنایهای بفرمایید که بتوانیم از آن استفاده کنیم، ولی ایشان صد در صد امتناع میکردند که چیزی بفرمایند.
بعد، این جمله را میفرمودند که این کار، کار خداست و روزی که نیاز باشد، خدا دلها را به آنجا که باید، هدایت میکند. این حرف خود آیتاللهالعظمی شهید است که: روزی که نیاز باشد، خدا دلها را به همان جا که باید، هدایت میکند. این چیز را ما با تمام وجودمان لمس کردیم که واقعاً خدا دلها را به سوی آیتالله آقامجتبی، هدایت کرد؛ دلها را بر ایشان یکی کرد.
این وحدت کلمهای که در داخل مجلس خبرگان، به وجود آمد و بعد، اقبالی که مردم واقعاً از خودشان نشان دادند و این شعفی که مردم از انتخاب آیتالله حاجآقا مجتبی خامنهای به وجود آمد و اینکه این انتخاب، سریع جا افتاد و ایشان بهعنوان یک رهبر جاافتاده و توانمند، سریع وظایف خودشان را به عهده گرفتند و به میدان آمدند، اینها چیزهایی نیست که عادی باشد و ما یقین داریم که دست امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) پشت کار است.
دست پیدای امام زمان(علیه السلام)
اگر کسی تاکنون شک داشت که امام زمان پشت این نظام است، دیگر در این جریانی که برای ما از شهادت حضرت آیتاللهالعظمی شهید بزرگوار تا انتخاب آیتالله حاجآقا مجتبی و تا جریانهای بعد از آن، اتفاق افتاد، اصلاً همهاش به دست امام زمان است. مگر میشود دل مردم را به این صورت، یکدل کرد؟ در شرایط جنگ و با همهٔ مشکلاتی که مردم داشتند و دارند، چطور خدا دل مردم را یک دل کرد؟ اینکه من میگویم دست امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) را ما پیدا دیدیم نه پنهان، این دست پیدای امام زمان است نه دست پنهان ایشان.
از مرحوم محقق نائینی(قدّس الله روحه) نوهٔ ایشان برای ما نقل میکرد؛ میگفت: در آن دورانی که روسها آمدند وارد کشور شدند، آیتالله محقق نائینی از آیندهٔ اسلام در این کشور، خیلی نگران شد. گفت حضرت ولی عصر(سلام الله علیه) را در خواب دید و حضرت ولی عصر به دیواری، اشاره کردند و گفتند: این دیوار که دیوار ایران است را ما نگه میداریم؛ شما نگران نباشید. این واقعاً این طوری است. امام زمان نگه میدارد.
ما باید شاکر این نعمت باشیم که بحمدالله خدای متعال دلها را به یک سو روانه کرد و آیتالله حاجآقا مجتبی خامنهای با شایستگی کامل، بحمدالله برای این مهم و جایگاه بسیار عظیم الهی، انتخاب شدند. إنشاءالله که حضرت ولی عصر نگهبان و نگهدار ایشان باشد؛ ملهم ایشان باشد؛ مصدّق ایشان باشد إنشاءالله تعالی، و خدای متعال ایشان را از هر خطری نگه دارد.
سخن پایانی خطاب به رهبر معظم انقلاب
مصاحبهگر: در آخر گفتگو اگر بیانی خطاب به آقای آسید مجتبی خامنهای، رهبری معظم انقلاب دارید، بفرمایید.
آیتالله اراکی: بله، من خدمت رهبر عزیزمان حضرت آیتالله آقامجتبی خامنهای، عرض میکنم که: ما اطاعت شما را بر خود واجب میدانیم؛ شرعاً شما را ولیامر خود میدانیم. همان گونه که کراراً خدمت پدر شهید بزرگوارتان عرض کرده بودیم که هرچه بفرمایید، ما مطیع هستیم و شما را بهعنوان ولیامر، واجب الطاعه میدانیم، به حضرتعالی هم عرض میکنیم که ما شما را واجب الطاعه میدانیم و در همهٔ عرصهها آنچه را امر بفرمایید، امر شما را مطاع میدانیم بهعنوان امری که هم از یک ولیامر شرعی صادر شده، ولیامر تعیینشده از طرف صاحب الأمر و بهعنوان نائب مطلق امام زمان(سلام الله علیه).
ما امر شما را امر امام زمان میدانیم؛ فرمان شما را فرمان امام زمان میدانیم؛ همانطور که در روایت آمده که «فَإِذَا حَكَمَ بِحُكْمِنَا فَلَمْ يَقْبَلْهُ مِنْهُ فَإِنَّمَا اسْتَخَفَّ بِحُكْمِ اللَّهِ وَ عَلَيْنَا رَدَّ وَ الرَّادُّ عَلَيْنَا الرَّادُّ عَلَى اللَّهِ وَ هُوَ عَلَى حَدِّ الشِّرْكِ بِاللَّهِ»(3) ؛ به نظر ما همانطور که در روایت آمده، کسی که حرف شما را رد کند، کسی که امر و فرمان شما را اطاعت نکند، امر امام معصوم را اطاعت نکرده، فرمان امام زمان را اطاعت نکرده و از فرمان امام زمان، سرپیچی کرده و مثل کسی است که از فرمان سیدالشهدا و امیرالمؤمنین(علیهما السلام)، سرپیچی کرده باشد، امر شما را مثل امر امیرالمؤمنین(علیه السلام) و سایر ائمهٔ هدی(علیهم السلام)، بر خود نافذ و جاری میدانیم و امیدواریم خدای متعال شما را در پناه خودش نگه دارد و در هر تصمیمی که میگیرید، عنایت خدا و نگاه امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف)، همراه شما باشد.
والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته
----------
(1)«باید بنگرند به کسی از شما که حدیث ما را روایت کرده، و در حلال و حرام ما اندیشیده، و احکام ما را شناخته است؛ پس باید به حکمیت او راضی شوند، زیرا من او را حاکم بر شما قرار دادم»؛ [الکافی؛ ج 1، ص 67].
(2)«و اما رویدادها و حوادثی که پیش میآید، در آنها به راویان حدیث ما رجوع کنید؛ زیرا آنان حجت من بر شمایند، و من حجت خدا بر آنانم»؛ [کمال الدین و تمام النعمة؛ ج 2، ص 484].
(3) در واقع ادامۀ همان روایت چند صفحۀ قبل است: «پس هنگامی که فقیه به حکم ما داوری کرد و از او پذیرفته نشد، همانا حکم خدا را سبک شمرده و بر ما ردّ کرده است؛ و کسی که بر ما ردّ کند، بر خدا ردّ کرده است، و این در حدّ شرک به خداست»؛ [الکافی؛ ج 1، ص 67].
